İnsanlık, tarih boyunca ulaşılması güç olan neredeyse her sona eninde sonunda ulaştı. Everest’in doruğu fethedildi, Ay’a ayak basıldı, okyanusların derinliklerine dalındı. Güya insanlık, gözünün gördüğü her alana gitmek istiyor ve merakın körüklediği bu isteği görmezden gelemiyor üzere. İnsanın isteği ve isteği sınırsız olsa da hem biyolojide hem de fizikte kimi sonlar var ve bunları aşmak mümkün değil.
GÖZÜN GÖRDÜĞÜ ANCAK BENLİĞİN ULAŞAMADIĞI YERLER
Samanyolu’nun en parlak yıldızlarından Sirius, Dünya’dan yaklaşık 8,6 ışık yılı uzaklıkta. Bize en yakın yıldız sistemi olan Alpha Centauri ise 4,37 ışık yılı arada bulunuyor. Komşu galaksi Andromeda ise 2,5 milyon ışık yılı uzaklıkta.
Fizik maddelerine uzay gemisi üzere kütleli bir cismi ışık suratına ulaştırmak imkansız. En azından mevcut şuur ve bilgimiz nezdinde bu bu türlü. Lakin bunu başarmış olsak bile ışığın bile ne kadar yavaş olduğunu fark ediyoruz. Dedik ya, çabucak yanı başımızdaki komşu galaksimiz Andromeda’ya gitmek bile ışık suratında 2,5 milyon yıl sürüyor.
Bilindiği üzere insanlığın en süratli uzay aracı olan NASA’nın Parker Güneş Sondası saatte 700 bin km sürate ulaşmıştı. Bu, ışık suratının %0,065’ine denk geliyor. Hasebiyle Parker Solar Probe suratında Alpha Centauri’ye yaklaşık 6.750 yıl, Sirius’a yaklaşık 13.250 yıl ve Andromeda’ya yaklaşık 3,9 milyar yılda gidebiliriz (Bu o kadar büyük bir sayı ki, tek tek saymaya kalksak 3,9 milyara ulaşmak 124 yıl sürerdi).
Peki buradan ne çıkıyor?
Evren için bu sayıların rastgele bir manası yok. Lakin insan için bu, ömrümüzün ne kadar kısa olduğunu gösteriyor. İnsanlık, uzunca bir müddettir bunun farkında ve bu farkındalık altında eziliyor. Zira her gün gökyüzünde gördüğü lakin asla gidemeyeceğini bildiği şeylere bakıyor.
Donanımhaber’in aktardığına nazaran insanlık, yıllardır vücudu aşmak, şuuru kalıcı hale getirmek ve ölümsüzlüğe ulaşmak istiyor. Şayet yıldızlara fizikî olarak gidemiyorsak tahminen de şuuru dijitalleştirerek, yani onu aktararak vakitten soyutlanabiliriz. Bu, kimi bilim beşerlerine nazaran mümkün ve yalnızca bir vakit sıkıntısı. Kimilerine nazaran ise inanılmaz bir zorluk.
Nedir bu zihin yükleme?
“Mind uploading” yani zihin yükleme, beynin tüm yapısını ve şuur tecrübesini dijital ortama kopyalayarak yahut aktararak insanın sanal bir kainatta yaşamaya devam etmesini öngörüyor. Bu ortamda kişi, kendi benliğini ve anılarını koruyarak fizikî vücuda muhtaçlık duymadan varlığını sürdürebilir. Teoride, bu dijital ömür süresiz olabilir.
Bu senaryoda insan, gerçek hayattaki tecrübelerini de yaşamaya devam edebilir. Yani isterse yemek yiyebilir, otomobil sürebilir yahut spor yapabilir. Lakin çok daha özel bir şey de yapabilir: yıldızlar ortası seyahat.
Zihin yüklemenin uygulanabilirliği konusunda bilim insanları farklı görüşlere sahip. Birinci olarak insan beyninin karmaşıklığı, bu gayesi son derece güçlü kılıyor. İnsan beyninde yaklaşık 86 milyar nöron ve trilyonlarca ilişki bulunuyor. Her bir nöronun daima değişen yapısı ve fonksiyonu, yalnızca yapısal bir harita çıkarmanın bile kâfi olmayacağını gösteriyor.
Şu anda bilim insanları, sadece meyve sineğinin tüm beynini ve fare beyninin küçük kısımlarını haritalayabilmiş durumda. 2019’da bir fare beyninin 1 mm³’lük bir küpü, 25.000 kesit halinde taranarak, 100.000 nöron, 10 milyon sinaps ve 4 kilometrelik hudut lifleri kaydedildi. Bu süreç, beş ay sürdü, beş elektron mikroskop ve 100 milyonun üzerinde manzara kullanıldı. Görsellerin 3D modele dönüştürülmesi için üç ay ve 2 petabayt (2048 terabayt) bulut depolama gerekli oldu. İnsan beyninin boyutları düşünüldüğünde, birebir prosedürü kullanmak için 10 milyon kat daha fazla iş ve kaynak gerekebilir. Hasebiyle insan beyninin tam 3 boyutlu haritasını çıkarmak ise onlarca yıl alabilir.
Zihin yüklemenin gerçekleşebilmesi için yalnızca nöronların kaydedilmesi de kâfi değil. İnsan beyninin dış dünya ile kurduğu bağın da dijital olarak taklit edilmesi gerekiyor. Görme, duyma, koklama, dokunma üzere tüm duyuların yanı sıra kalp atışı, biyolojik ritim ve içsel sinyallerin de simüle edilmesi kural. Aksi halde kişi, duyularından büsbütün kopuk kalabilir ve eşsiz ruhsal meseleler ortaya çıakbilir.
Alternatif bir yaklaşım ise beynin çalışma prensiplerini çözerek sadece gerekli hesaplama süreçlerini taklit etmek. Bu yol, bir otomobilin her kesimini tek tek kopyalamak yerine, onun nasıl çalıştığını öğrenerek yeni bir otomobil üretmeye benzetiliyor. Fakat şuurun nasıl ortaya çıktığı ve milyonlarca nöronun birlikte kanıyı nasıl ürettiği hala bilinmiyor. Üstelik bundan ne kadar uzak olduğumuzu söz etmek de güç.
Bir başka muhtemel usul, biyolojik nöronların tek tek yapay nöronlarla değiştirilmesi. Lakin günümüzde bilim insanları şimdi tek bir nöronu bile bu biçimde ikame edemiyor.
PEKİ NE VAKİT?
Bilinmeyeni kestirim etmek sıkıntı. O yüzden uzmanlara nazaran şuuru dijitalleştirmekten en uygun ihtimalle on yıllar, makul ihtimalle ise yüzyıllar uzaktayız.
2018’de OpenAI CEO’su Sam Altman, kendi zihnini yedeklemeyi hedefleyen bir teşebbüse yatırım yaptığını açıklamış ve bu teknolojinin kendi ömür müddetinde mümkün olacağına inandığını söylemişti. Bu telaffuzun dünyanın en büyük yapay zeka şirketinin kurucusundan gelmesi değerli. Çünkü yapay zekadaki süratli gelişmeler, bu savın gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini merak konusu yapıyor.
Harvard Üniversitesi Beyin Bilimleri Merkezi’nden Dr. Hidenori Tanaka’ya göre yapay zeka nitekim de bu süreçte farklı bir kapı aralayabilir. İnsan beyninin direkt kopyalanmasından çok yapay zekanın konuşma, imaj sınıflandırma ya da davranış biçimlerini taklit etmesiyle beyinle benzeri sinirsel örüntüler ortaya çıkıyor. Bu da gelecekte insan zihnine epeyce yakın yapılar üretilebileceğini gösteriyor.
Bu tip yapılara yüklenen zihin sahiden “biz” mi olur, yoksa sadece bir kopya mı? Uzay teknolojileri alanında çalışan yapay zeka uzmanı Prof. Sylvester Kaczmarek, yüklenen zihnin aslında bireyin kendisi değil, bir kopyası olacağını ve bunun “benlik” kavramını sorgulatacağını söylüyor. Misal biçimde, ideoloji ve etik uzmanı Prof. Crystal L’Hote, aktarılan şuurun tıpkı kişiliği, alışkanlıkları ve karakter özelliklerini taşıyıp taşımayacağı konusunda kuşkulu. Ona nazaran şu anda oluşturulan her model, sadece şuurun bir simülasyonu.
Teknik mahzurların ötesinde, şuurun ne olduğuna dair temel bir belirsizlik de devam ediyor. Technische Universitat Berlin’den araştırmacı Marvin Kopka, şuurun ölçülmesi ya da tanımlanması konusunda bilim dünyasının hala yolun başında olduğunu vurguluyor. Kimilerine nazaran ise şuurun işlevlerle açıklanamayacağı, esasen bir “deneyim” olduğu tabir ediliyor.
Uzmanlar, bütün bu zorluklara karşın teknolojinin gelişim suratının öngörülemez olduğuna dikkat çekiyor. Meta Superintelligence Labs’tan Rohit Patel, yeniliklerin birden fazla vakit beklenmedik bir istikametten geldiğini, bu nedenle bugünkü yapay zeka ya da nöral ağların değil, şimdi icat edilmemiş bir teknolojinin şuurun transferini mümkün kılabileceğini söylüyor.
