Hindistan’da geçen Haziran ayında 260 kişinin ölümüne yol açan Air India 171 sefer sayılı uçak kazasına dair yürütülen soruşturma, felaketin arkasındaki sır perdesini hâlâ aralayabilmiş değil.
Kazadan sırf saniyeler evvel uçaktaki iki motorun tıpkı anda yakıt akışı kesilerek durması, teknik arıza ihtimalinden çok insan yanılgısını işaret ediyor.
Ancak kokpit ses kayıtları, pilotların birbirine “Sen mi kapattın?” sorusunu yönelttiği anlarla tansiyonu artırırken, bu hareketin neden ve nasıl gerçekleştiği hâlâ netlik kazanmış değil.
BBC’ye sızan ön inceleme raporu ve uzman görüşleri, tarihin en gizemli hava kazalarından birine dönüşen olayın merkezinde “yakıt kesme” hamlesinin olduğunu ortaya koyuyor.
NE OLMUŞTU?
12 yaşındaki Boeing 787 Dreamliner tipi uçak havalandıktan sırf saniyeler sonra, her iki yakıt denetim anahtarı aniden ‘kapat’ (cut-off) pozisyonuna geçti. Bu süreç, motorlara yakıt akışını kesti ve tam güç kaybına yol açtı. Olağanda bu anahtarlar sırf uçağın yere indiği durumlarda devre dışı bırakılır.
Kokpit ses kaydında, pilotlardan biri başkasına “Neden kapattın?” diye soruyor. Başkası ise bu türlü bir şey yapmadığını söylüyor. Lakin kayıtta hangi sesi kimin çıkardığı besbelli değil. Kalkış anında uçağı yardımcı pilot (first officer) uçururken, kaptan pilot durumu izliyordu.
Anahtarlar kısa müddet sonra tekrar uçuş moduna alındı ve motorlar otomatik olarak tekrar çalışmaya başladı. Kazanın yaşandığı anda bir motor yine itki kazanıyordu, başka motor ise yine çalışmıştı ama şimdi tam güce ulaşmamıştı.
Air India 171 sefer sayılı uçak, Hindistan’ın batısındaki Ahmedabad kentinde kalabalık bir yerleşim alanına çakılmadan evvel sırf 40 saniye havada kalabildi. Bu kaza, Hindistan tarihinin en gizemli havacılık felaketlerinden biri olarak kayıtlara geçti.
ŞÜPHE UYANDIRAN DETAYLAR
Soruşturmada yer alan grup, uçağın enkazı ve kokpit kayıtlarını inceleyerek kalkıştan çabucak sonraki bu tuhaf gelişmeyi anlamaya çalışıyor. Uçak açık havada 625 feet yüksekliğe ulaşmış, akabinde 50. saniyede sinyal kesilmişti. Flightradar24 bilgileri bunu doğrularken, 15 sayfalık ön rapor birinci ipuçlarını sunuyor.
Soruşturma; Hindistanlı yetkililer, Boeing, General Electric, Air India ve hem ABD hem Birleşik Krallık’tan uzmanlarla birlikte yürütülüyor. Lakin kokpit ses kayıtlarında geçen diyaloglar, olayın karmaşıklığını artırıyor.
Soruşturmayı yürüten uzmanlar, yakıt anahtarlarının kilitli yapıda olduğunu, yani kazara kapanmalarının neredeyse imkânsız olduğunu belirtiyor. Bu sistemin 1950’lerden beri kullanılan bir güvenlik özelliği olduğu, gözetici parmaklıklarla da dış darbelerden korunduğu vurgulanıyor.
Kanadalı bir uçak kazası araştırmacısı BBC’ye şunları söyledi:
Bu anahtarların her ikisini tek elle, birebir anda çekip kapatmak neredeyse imkânsız. Bu da kazara kapatılma ihtimalini çok düşük kılıyor.
Bu nedenle Air India kazası, standartların dışına çıkan özel bir örnek olarak bedellendiriliyor.
PİLOTLAR MI, YOKSA SİSTEM Mİ?
Ohio State Üniversitesi‘nden havacılık güvenliği uzmanı ve eski kaza araştırmacısı Shawn Pruchnicki ise şunu sordu:
Eğer bu anahtarları kapatan pilotlardan biriyse, neden bunu yaptı? Kasıtlı mıydı, yoksa bir karışıklık mı kelam konusuydu? Kokpitte panik anında yanlış tuşlara basılabilir, ancak burada o denli bir acil durum sinyali yoktu. Üstelik pilotlar rastgele bir sorun bildirmedi. Bu cins bir kusur, çoklukla açıkça hissedilen bir sorun olmadıkça yaşanmaz.
ABD Ulusal Ulaşım Güvenliği Kurulu (NTSB) eski yöneticisi Peter Goelz de şu yorumu yaptı:
Bu bulgu son derece rahatsız edici. Kalkıştan yalnızca saniyeler sonra yakıtın kapatılmış olması kabul edilemez. Kayıtta duyulan tek cümleyle (‘Neden kapattın?’) yetinilmemeli. Bu yalnızca yüzey. Kimin kapattığı ve neden yaptığı tam olarak tespit edilmeli.
Araştırmacılara nazaran bu sorunun tahlilinde en kritik öge, kokpit ses kaydındaki seslerin net bir biçimde kime ilişkin olduğunun belirlenmesi. Lakin şu ana kadar sesler tanımlanamadı. Çoklukla bu cins tahlillerde pilotları tanıyan bireyler kayıtları dinleyerek yardımcı olur.
NTSB, bu çeşit durumlarda ses kaydının yanı sıra kokpit içi görüntü kayıt sistemlerinin de zarurî hale getirilmesini öneriyor. “Kimin elinin yakıt anahtarında olduğunu görmek için geriden çekilmiş bir görüntü manzarası büyük yarar sağlar.”
TEKNİK SIKINTILAR MI VARDI?
Her iki pilot ve kabin grubunun uçuş öncesi alkol testlerinden geçtiği ve uçmaya uygun oldukları raporda belirtiliyor. Pilotlar bir gün evvel Ahmedabad’a gelmiş, gereğince dinlenmişti.
Ancak raporda dikkat çeken öbür bir teknik detay daha var. ABD Federal Havacılık Yönetimi (FAA), 2018’de yayınladığı bir bültende kimi Boeing 737 uçaklarında yakıt denetim anahtarlarının kilit sistemlerinin devre dışı bırakıldığını bildirmişti.
Aynı sistem Boeing 787-8 modelinde de kullanılıyor; yani kazaya karışan Air India uçağında da. Fakat bu teknik ikaz yalnızca tavsiye niteliğindeydi, zarurî bir bakım talimatı (Airworthiness Directive) içermiyordu. Bu nedenle Air India, önerilen denetimleri yapmamıştı.
Pruchnicki bu noktada kuşkularını lisana getiriyor:
Eğer kilit devre dışıysa, bu anahtar tek bir dokunuşla motoru kapatabiliyor mu? Bu çok önemli bir sorun olur. Şayet o denli değilse, o vakit bu ayrıntının da net biçimde açıklanması gerek.
MOTORLAR NEDEN TOPARLANAMADI?
Raporda, yakıt örneklerinin “sorunsuz” olduğu, münasebetiyle çift motor arızasına yakıt kirliliğinin neden olmadığının anlaşıldığı belirtiliyor. Şu ana kadar Boeing 787 yahut kullanılan General Electric GEnx-1B motorlarıyla ilgili mekanik bir arıza saptanmış değil.
Ayrıca uçağın Ram Air Turbine (RAT) sisteminin devreye girdiği de raporda yer alıyor. Bu küçük türbin, her iki motorun da çalışmadığı durumlarda acil güç kaynağı sağlıyor. RAT’ın devreye girmesi, motorların tıpkı anda sustuğunu gösteren açık bir delil.
İniş ekiplerinin kazadan evvel şimdi toplanmamış olması da dikkat cazibeli. Bir Boeing 787 pilotu bu durumu şöyle açıklıyor:
Normalde kalkıştan sonra iniş kadroları 200 feet civarında kaldırılır, sistem yaklaşık 400 feet’te kapanır. Bu toplamda 8 saniyelik bir süreç. Fakat burada muhtemelen o sekiz saniye bile yoktu.
Pilotun tabirine nazaran, her iki motorun tıpkı anda susması durumunda “şoktan öte bir tepkisizlik yaşanır.” O anda tek odak noktası uçağı inançlı bir yere indirmek olur.
Pruchnicki, kazaya ait son değerlendirmesinde şunu söylüyor:
Pilotlar motorların güç kaybettiğini fark edip tekrar başlatmaya çalıştı. Muhtemelen evvel sol motor çalıştırıldı, akabinde sağ. Fakat sağ motor tam güce ulaşacak kadar vakit bulamadı. Her şey çok süratli gelişti.
