Fırçanızın eskiyen kıllarını, suyun altında kala kala milyonlarca organizmaya konut sahipliği yapan bir ormana benzetmek mümkün.
Şu anda diş fırçanızda bir ila 12 milyon ortasında bakteri ve mantar bulunuyor olabilir. Yüzlerce farklı çeşide ilişkin bu organizmalar sayısız virüsle birlikte yaşarlar.
Fırçanızın yüzeyinde biyolojik bir sinema katmanı oluşturur ya da eskiyen kılların çatlaklarının içine sızarlar. Ağızdan gelen su, tükürük, deri hücreleri ve yiyecek kalıntıları, bu mikroplara yaşamak için gerekli tüm besini sağlar.
Bazen, yakındaki bir tuvaletin sifonundan ya da açılan bir pencereden gelen mikroorganizmalar da bu topluluğa katılır. Ve siz, günde iki sefer bu “karışımı” ağzınıza sokup güzelce karıştırırsınız.
Peki, diş fırçanız ne kadar pak? Bu hususta endişelenmeli misiniz?
Bu soru yıllardır diş tabiplerini ve tabipleri meşgul ediyor. Onlar da diş fırçalarımızda tam olarak nelerin yaşadığını, bu mikropların ne kadar tehlikeli olabileceğini ve fırçalarımızı nasıl temizlememiz gerektiğini araştırıyor.
Mikroplar nereden geliyor?
Almanya’daki Rhine-Waal Uygulamalı Bilimler Üniversitesi’nden mikrobiyolog Marc-Kevin Zinn, diş fırçalarındaki mikropların kaynaklarını üçe ayırıyor.
Zinn bunları diş fırçası sahibinin ağzı, cildi ve fırçanın bulunduğu ortam olarak sıralıyor. Bir diş fırçasını daha birinci defa kullanmadan evvel bile üzerinde mikroplar bulunabilir.
Brezilya’daki mağazalardan alınan 40 yeni diş fırçasının incelendiği bir çalışmada, bunların yarısının çeşitli bakterilerle zati kirlenmiş olduğu bulundu.
Neyse ki, diş fırçalarımızda yaşayan mikropların birden fazla zararsız. Büyük bir kısmı, kestirim edilebileceği üzere ağzımızdan geliyor.
Ağzımıza her soktuğumuzda fırçanın kılları, olağan olarak ağızımızda bulunan, Rothia denocariosa, Streptococcaceae mitis ve Actinomyces üzere çoklukla zararsız bakterileri süpürüyor.
Diş fırçasının kıllarına tutunabilen bu bakterilerin kimileri sıhhatimiz açısından yararlıdır. Kimi diş çürüğüne yol açan ziyanlı bakterilere karşı bizi koruyabilirler.
Aralarında bize ziyan verebilecek kimi “ziyaretçiler” de var.
Zararlı bakteriler
Brezilya São Paulo Üniversitesi’nden diş hekimliği profesörü Vinicius Pedrazzi, “En kıymetlileri diş çürümesine yol açan Streptococcus ve Staphylococcus türleridir” diyor.
Bunlar ayrıyeten diş etlerinde iltihaba neden olan periodontal hastalıklara da yol açabilir.
Kullanılmış diş fırçalarında mide enfeksiyonları ve besin zehirlenmesiyle bağlantılı Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa ve Enterobacteria üzere bakteriler de bulundu.
Ayrıca hastane enfeksiyonlarının yaygın nedenlerinden Klebsiella pneumoniae ve pamukçuk yapan Candida mayaları da fırçalarda tespit edildi.
Bu mikroplar, fırçayı duruladığımız sudan, ellerimizden yahut etraftan bulaşabilir. Ve o etraf de büyük ihtimalle banyomuzdur.
Banyolar, sıcak ve nemli ortamlardır; havada asılı kalan mikroskobik su damlacıkları (aerosoller) sayesinde bakteri ve virüslerin yayılması için ülkü şartlar sağlar.
Zinn, “Bu da banyoda saklanan diş fırçalarını bilhassa kirlenmeye açık hale getirir” diyor.
Tuvalet bulutu
Her sifonu çektiğinizde, su ve dışkıdan oluşan minik damlacıklar yaklaşık 1,5 metre yüksekliğe kadar sıçrayarak havaya karışır.
Bu aerosol gibisi bulut, grip, Covid-19 ve norovirüs üzere hastalıklara neden olan bakterileri ve virüsleri taşıyabilir.
Eğer diş fırçanızı tuvaletin yakınına koyarsanız, klozetinizin içindekiler kılların üzerine yerleşebilir.
Enfekte olma riski ekseriyetle sifonu çekerken mikropları direkt solumaktan kaynaklansa da bir dahaki sefere sifonu çekmeden evvel klozet kapağını kapatmayı düşünebilirsiniz.
Ortak banyolarda sorun daha da büyür. Bir üniversitede yapılan araştırmaya nazaran, ortak banyolarda bulunan öğrencilerin diş fırçalarının yüzde 60’ı dışkı kaynaklı bakterilerle kirlenmişti ve mikropların bir kişinin fırçasından başkasına geçtiği anlaşıldı.
ABD Illinois eyaletindeki Northwestern Üniversitesi’nden etraf mikrobiyolojisi uzmanı Erica Hartmann, “tuvalet bulutunun” sanıldığı kadar tehlikeli olmadığını düşünüyor.
Bağırsak mikroplarının birçoklarının havada uzun mühlet yaşayamadığını gösteren araştırmalara dikkat çeken Hartmann, “Bence birden fazla insan diş fırçası yüzünden hastalanmıyor” diyor.
Yine de birtakım araştırmalar, grip ve koronavirüslerin diş fırçalarında birkaç saat, uçuk virüsü (herpes simplex-1) üzere birtakım virüslerin ise 48 saate kadar hayatta kalabildiğini gösteriyor.
Bu da hastalıkların bulaşması için bir yol oluşturabilir.
Bu yüzden sıhhat otoriteleri diş fırçalarının paylaşılmaması gerektiğini söylüyor.
Ayrıca birden fazla fırça birebir yerde saklanıyorsa, kıllarının birbirine temas etmemesi öneriliyor.
Hartmann, birlikte yaşayan beşerler için bu durumun çok da büyük bir tasa yaratmadığını söylüyor:
Birlikte yaşayan insanların ağız mikropları birbirine zati çok misal. Bu durumun, fırçaların yakın durması üzere dolaylı bir yoldan fazla, öpüşme ya da birlikte yaşamanın direkt tesirleriyle açıklanabileceğini düşünüyorum.
Hatta köpek sahiplerinin bile evcil hayvanlarıyla birçok mikrobu paylaştığı biliniyor.
Hartmann ve grubu ayrıyeten diş fırçalarının, bakterileri enfekte eden ve insanlara ziyan vermeyen bakteriyofaj virüsleri açısından varlıklı olduğunu da buldu.
Bu virüsler ziyanlı bakterilerin sayısını denetim altında tutmaya yardımcı olabilir.
Risk ne kadar büyük?
Zinn’e nazaran birden fazla durumda patojenlerin oluşturduğu risk epey düşük. Lakin bağışıklık sistemi zayıf olan bireylerde enfeksiyon riski artabilir.
Zinn’in araştırmaları ve misal DNA tahlilleri, birtakım bakterilerin antibiyotik direnci genleri taşıdığını gösteriyor.
Bu tıp bakteriler enfeksiyon yaptığında tedavi edilmesi daha güç olabilir.
Fakat Zinn, bu genlerin “nispeten düşük seviyelerde” bulunduğunu ve halk sıhhati açısından “orta seviyede bir risk” oluşturduğunu söylüyor.
İtalya’daki öğrenciler üzerinde yapılan bir diğer araştırmada ise 50 diş fırçasının tamamında çoklu ilaç direncine sahip bakteriler tespit edildi.
Bazı diş fırçaları, mikropları denetim altında tutmak emeliyle antimikrobiyal kaplamalarla satılıyor.
Çoğu araştırma, bu kaplamaların bakterilerin sayısını azaltmada tesirli olmadığını, hatta dirençli çeşitlerin artmasına yol açabileceğini gösteriyor.
Aslında, fırçanızı kullandıktan sonra oda sıcaklığında dik pozisyonda açıkta kurumaya bırakmak, üzerindeki mikropları azaltmanın en kolay yollarından biri.
Çünkü örneğin grip ve koronavirüs üzere birçok virüs kurudukça parçalanır. Streptococcus mutans üzere diş çürüğüne neden olan bakteriler, fırça kıllarında 8 saate kadar canlı kalabilir, fakat 12 saat sonra ölmeye başlar.
Amerikan Diş Hekimleri Birliği (ADA) ve ABD Hastalık Denetim ve Tedbire Merkezi (CDC), fırça başlıklarını kapatmamanızı yahut kapalı kutularda saklamamanızı öneriyor.
Çünkü bu, mikropların çoğalmasını teşvik edebilir.
Diş fırçası nasıl temizlenir?
Fırçaları sterilize etmenin sayısız formülü var: Ultraviyole ışık, bulaşık makinesi, hatta mikrodalga üzere. Lakin örneğin fön makinesiyle kurutmak ya da bir bardak viski içinde bekletmek üzere kimi usuller işe yaramaz.
Mikrodalga ekseriyetle en tesirli metot olarak öne çıkıyor. Lakin bu sistem de fırça kıllarını eritebilir ya da ziyan verebilir.
Kullandığınız diş macunu çoklukla antimikrobiyal özellikler taşır ve fırça üzerindeki mikropları azaltabilir.
Suyla durulamak da lakin bir kısmını gideriyor ve ancak birçok bakteri hala tutunmaya ve büyümeye devam ediyor.
Bazı araştırmacılar, yüzde 1 sirke çözeltisinin bakterileri azaltmada en tesirli yol olduğunu belirtiyor; fakat bu, fırçayı tekrar kullandığınızda güzel olmayan bir tat bırakabilir.
Fırçayı yüzde 0,12 klorheksidin yahut yüzde 0,05 setilpiridinyum klorür içeren ağız gargaralarında 5-10 dakika bekletmek tesirli bir dezenfeksiyon sistemi olarak öneriliyor.
Eskiyen ve yıpranmış fırça kılları, bakterilerin barınması için daha fazla yüzey ve sıvı meblağ.
Bu nedenle, Amerikan Diş Hekimleri Birliği, diş fırçalarının her üç ayda bir değiştirilmesini öneriyor.
Bağışıklığı zayıf bireylerde ise bu müddet daha kısa olmalı.
Zinn’in araştırmaları da bakterilerin fırça üzerinde yaklaşık 12 haftalık kullanımın akabinde en yüksek düzeye ulaştığını gösteriyor.
Bazı araştırmacılar ise büsbütün farklı bir yaklaşım olan faydalı bakterileri destekleyen diş macunları üzerinde çalışıyor.
Bu “probiyotik diş macunları”, ağız sıhhati için yararlı olduğu bilinen muhakkak bakterilerin gelişimini teşvik etmeyi amaçlıyor.
Örneğin Streptococcus salivarius, ziyanlı bakterileri baskılayarak plak oluşumunu azaltabiliyor.
Yeni Zelanda’daki bir şirket bu bakteriyi içeren diş macunu üzerinde çalışıyor.
Bir başka çeşit olan Limosilactobacillus reuteri ise Streptococcus mutans ile rekabet ederek diş çürüğüne karşı muhafaza sağlayabilir.
Zinn bu hususta şöyle diyor:
Probiyotik kaplamalar yahut biyolojik olarak etkin kıl materyalleri üzere konseptler, diş fırçalarında sağlıklı bir mikrobiyal dengeyi teşvik etmek için yenilikçi yollar sunabilir. Böylelikle fırçalar, risk değil muhafaza sağlayan araçlara dönüşebilir.
Henüz bu alanda yapılması gereken çok sayıda araştırma olduğunu da ekliyor.
Bu ortada, banyodaki fırçanıza bir sefer daha bakmak isteyebilirsiniz. Tahminen de onu değiştirme vakti gelmiş olabilir.
