Son günlerde ismini sıkça duyduğumuz, Z-Kuşağı (GEN-Z) protestolarından bir başkası de 25 Eylül 2025‘te Afrika‘nın Asya‘ya açılan kapısı, eski Fransız sömürgesi Madagaskar‘da patlak verdi. Protestolarda 22 kişi öldü, 100’den fazla kişi ise yaralandı.
Dün (11 Ekim 2025) değişik bir şey oldu ve CAPSAT ismi verilen seçkin askeri birlikler de alkışlarla protestoculara katıldı.
Aynı birlik, Mart 2009’da, Cumhurbaşkanı Marc Ravalomanana’ya karşı başlayan protestolar sırasında da buyruklara itaatsizlik ederek ayaklanmıştı. ‘Camp CAPSAT isyanı’ adı verilen bu ayaklanmanın sonucunda, Fransa takviyeli cumhurbaşkanı devrilerek yerine, direkt Fransız vatandaşı olan mevcut cumhurbaşkanı Andry Rajoelina getirilmişti. Hatta o günlerde, Fransa’nın bu duruma, ‘sessizce onay verdiği’ konuşulmuştu.
Marc Ravalomanana, Andry Rajoelina
Elit CAPSAT birlikleri bugün, daha evvel iktidara getirdikleri Rajoelina‘yı devirme hevesinde… Bu ortada, Madagaskar ordusunun birtakım subaylarının Fransa’da eğitim aldıkları bilinmekte…
Küçük bir not:
Devrik Cumhurbaşkanı Ravalomanana, bir vakitler ‘Fransa işbirlikçisi’ olarak eleştirilirken, yeni cumhurbaşkanı Rajoelina ise direkt ‘Fransız çıkarlarının temsilcisi’ olarak görülüyor ve daha ağır bir halde eleştiriliyor.
Öte yandan, Fransız şirketlerinin, yeni devirde de ülkedeki yükünü koruduğu görülüyor. Lakin bu defa tablo farklı; Fransa yüzyıllık nüfuzunu muhafazaya çalışırken, bir öteki rakip, sessiz adımlarla adada nüfuzunu artırıyor…
MADAGASKAR’IN JEOSTRATEJİK ÖNEMİ
– Madagaskar, Afrika’nın güneydoğu kıyılarına yaklaşık 400 km uzaklıkta, Mozambik Kanalı’nın doğusunda yer alıyor.
– Bu kanal, Basra Körfezi’nden Afrika’nın güneyi ve Asya’ya uzanan deniz nakliyeciliği rotalarının tam ortasında bulunuyor.
– Afrika ile Asya ortasındaki güç ve ticaret nakliyatının yaklaşık yüzde 30’u (petrol ve LNG tankerleri) buradan geçiyor.
Tarih boyunca Britanya, Fransa ve ABD donanmaları tarafından adeta ‘doğal bir uçak gemisi’ olarak kullanılan bu ada, bugün de stratejik ehemmiyetini koruyor.
Bu noktada; Britanya’nın, II. Dünya Savaşı’nda, ‘Hint Okyanusu rotalarını korumak’ için Madagaskar’ı işgal ettiğini hatırlatmakta yarar var…
BÜYÜK EKONOMİK POTANSİYEL
Madagaskar; nikel, kobalt, grafit, uranyum ve nadir toprak elementleri açısından varlıklı bir ada. Bu mineraller, bilhassa batarya teknolojileri ve savunma sanayii için kritik kıymete sahip!
– Ülke ayrıyeten, 3.61 milyar dolarlık dünya vanilya pazarında, yüzde 70 ila 80 üretim potansiyeli ile lider
– 45 milyar dolar büyüklüğe sahip global nikel arzının yüzde 5’ini sağlıyor
– 17 milyar dolarlık global kobalt pazarında, yıllık 5–6 bin ton ile ‘ilk 5 üretici’ arasında
– 12. 5 milyar dolarlık doğal grafit üretiminde de dünya çapındaki birinci 5 üreticiden biri. Grafit, pil ve yarı iletken sanayisi için kritik bir madde
– Madagaskar, safir üretiminde dünyanın en büyük üç üreticisinden biri. Birtakım yıllarda dünya safir arzının yüzde 40’ını sağladığı biliniyor. Bu da Madagaskar’ı, kıtanın en önemli ‘mavi altın’ merkezlerinden biri haline getiriyor.
Bununla da bitmiyor…
– Ülke ayrıyeten, dünya çapındaki en büyük üç titanyum cevheri rezervinden birine sahip.
– Tulear ve Morondava havzalarında uranyum ve nadir toprak elementi (REE) rezervleri bulunuyor. Şimdi tam kapasiteyle işletilmese de keşfedilen ölçü prestijiyle ilk 5 potansiyel ülke arasında gösteriliyor.
Tüm bunlara ek olarak; Madagaskar’da yaşayan canlı cinslerinin yaklaşık yüzde 90’ı dünyada öbür hiçbir yerde bulunmuyor. Ada, ‘dünya çapında en yüksek endemizm oranına sahip ülke’ olarak biliniyor.
JEOPOLİTİK ÇEKİŞME
Tüm bu iştah kabartan tablo, ülkede yaşanan son gelişmelerin sadece bir ‘iç siyasi kriz’ değil, tıpkı vakitte global güç rekabetinin bir yansıması da olabileceğini düşündürüyor. Afrika’nın Asya’ya açılan kapısı Madagaskar, sessiz ancak giderek derinleşen bir nüfuz çabasına sahne oluyor…
FRANSA
Fransa, Madagaskar üzerindeki tarihi nüfuzunu ve Hint Okyanusu’ndaki deniz kontrolünü sürdürmeyi hedefliyor. Bu kapsamda, direkt üs kurmak yerine Madagaskar’ı çevreleyen adalar zinciri üzerinden ülkenin deniz ve hava alanı üzerinde fiilî bir nezaret ağı kurmuş durumda.
Bu stratejinin merkezinde, Madagaskar’ın 800 kilometre doğusundaki Fransa’ya ilişkin Réunion Adası yer alıyor. Burada konuşlu, Fransız Silahlı Kuvvetleri Hint Okyanusu Komutanlığı (FAZSOI) 3 bin asker, donanma filosu, hava kuvvetleri ögeleri ve uydu nezaret merkezinden oluşan kapsamlı bir askerî altyapıya sahip.
Fransa, ekonomik alanda da Madagaskar’ın madencilik, güç, finans, lojistik ve iletişim bölümlerinde başat durumda. Ülkenin ihracat gelirlerinin yüzde 25’ini, GSYH’sinin ise yüzde 15’ini tek başına sağlayan ‘Ambatovy Nikel ve Kobalt Madeni’nin tüm liman, güç ve taşıma altyapısı Fransız şirketleri tarafından işletiliyor.
Benzer biçimde, öbür maden alanlarının güç ve ulaşım ağları da Fransız devleri tarafından yönetiliyor. Bunun yanı sıra, inşaat, telekomünikasyon, bankacılık ve sigorta gibi stratejik alanlarda da Fransız şirketlerinin tesiri besbelli biçimde sürüyor.
ÇİN HALK CUMHURİYETİ
Son yıllarda Madagaskar’da Çin’in yükselen tesiri de bariz biçimde hissediliyor. Pekin idaresi, ülkeyi Afrika ile Asya ortasında stratejik bir köprü ve Kuşak-Yol Girişimi’nin (BRI) Hint Okyanusu ayağında ‘kilit bir lojistik merkez’ olarak konumlandırıyor.
Çin, son on yılda altyapı, madencilik ve enerji yatırımları üzerinden ülkeye derinlemesine nüfuz etti; bu sayede ülke iktisadının birçok kritik dalında dolaylı denetim sağladı. 2025 prestijiyle, ülkenin maden ihracatının yüzde 40’ı Çin’e gidiyor. Madagaskar’daki grafit, nikel, kobalt ve mika üretiminin değerli kısmı Çin sermayesiyle işleniyor.
Madagaskar, Mart 2017’de Çin ile ‘Kuşak ve Yol Girişimi’ işbirliği evrakı imzalayan birinci Afrika ülkelerinden biri oldu. Ocak 2019’da, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in özel temsilcisi He Wei, Devlet Başkanı Andry Rajoelina’nın yemin merasimine katıldı.
Andry Rajoelina, He Wei
Çin, 2015’ten bu yana Madagaskar’ın ‘en büyük ticaret ortağı’; 2024’ten itibaren ise ‘en büyük dış yatırımcısı’ konumunda. 2024 yılı prestijiyle iki ülke ortasındaki karşılıklı ticaret hacmi 1,68 milyar dolara ulaştı. Çin, Madagaskar’dan bilhassa savunma sanayii, yüksek teknoloji, güç, havacılık ve batarya üretimi açısından kritik değere sahip hammaddeleri ithal ediyor.
Madagaskar’ın doğusundaki Toamasina Limanı, Çin’in Afrika’daki en değerli deniz nakliyatı yatırımlarından biri haline geldi. Limanın genişletme projesi Çin merkezli Exim Bank tarafından finanse edilirken, inşaat ve modernizasyonu China Harbour Engineering Company (CHEC) tarafından yürütülüyor. Bu yatırım, Çin’e hem Doğu Afrika kıyılarına deniz erişimi hem de Mozambik Kanalı üzerindeki ticaret trafiğini gözlemleme kapasitesi kazandırdı.
Tüm bunların yanı sıra Pekin, ekonomik nüfuzunu güçlendirmek maksadıyla, ülke genelinde baraj, otoyol, hastane ve enerji santrali projeleri karşılığında ‘uzun vadeli kredi anlaşmaları’ imzalayarak Madagaskar hükümetine alternatif bir finansman kanalı oluşturdu. Bu ekonomik yayılım, Madagaskar’da Fransa’nın yüzyıllardır süregelen tarihi nüfuzuna karşı yeni bir güç istikrarının oluşmasına yol açtı.
Madagaskar bugün, Fransa’nın tarihi hâkimiyeti ile Çin’in ekonomik genişlemesinin kesiştiği ‘yeni bir jeopolitik fay hattı’ haline gelmiş durumda. Bu güç gayreti, adayı sırf Afrika’nın güneydoğu ucunda değil, global dengelerin yine şekillendiği Hint Okyanusu ekseninde de stratejik bir odak noktasına dönüştürüyor.
