İki haftalık bir tatilden döndünüz ve köpeğinize bakan kişi küçük köpeğinizi kapıya getirdiği an, kürklü bebeğiniz daireler çizerek koşmaya, vik vik diye ses çıkarmaya ve kuyruğunu bir helikopter üzere sallamaya başlıyor. Köpeğiniz, coşkulu rastgele faaliyet devirleri (FRAP) formunda isimlendirilen ya da “vınlamalar” olarak bilinen bir şey yaşıyor. Bu bastırılmış güç salımı, genelde bir memnunluk formu ve bu olayda ise alışılmışın dışında. Monti belirli ki sizi seviyor lakin gerçekten, her şey yolunda mı?
Popular Science Türkçe’de yer verildiği üzere San Francisco’da ruhsatlı bir veteriner davranışbilimci olan Alison Gerken’e nazaran köpeğinizin bu kadar heyecanlanmasına sebep olan çok sayıda etmen var ve bunlar bağ gelişiminden nörobiyolojiye, hislerden öğrenmeye kadar her şeyle alakalı.
KÖPEKLER KENDİLERİNE BAKANLARLA BAĞ KURUYOR
Yapılan çalışmalar, köpeklerin bağ kurduklarını gösteriyor ve “bu bağlar, insan bebeklerin bakıcılarıyla geliştirdiği bağlara çok benzeyebiliyor” diyor Gerken. “Köpeklerimize sık sık ‘bebeğimiz’ dememizin pek çok sebebinden biri de bu.” Amerikan Kanadalı psikolog Mary Ainsworth, 1960’ların sonlarında bir bebeğin bakıcısıyla kurduğu bağı ölçen denetimli bir çalışma olan tuhaf durum prosedürünü geliştirmiş.
Araştırmacılar daha sonra bu prosedürü evcil köpeklere ve onların evcil hayvan ebeveynlerine uygulamışlar; köpeklerin sahiplerinin ve bir yabancının etrafındayken nasıl davrandığını incelemişler. Sonuçlar, köpeklerin kendi evcil hayvan ebeveynlerini tanıdığını ve o evcil hayvan ebeveynleriyle birbirlerine kavuştuklarında nitekim farklı davrandıklarını göstermiş” diyor Gerken; dürtme yahut burunla eşeleme üzere. Temelde, beşerler ortasındaki irtibatlara imkan sağlayan tıpkı tip arkadaş canlısı ve olumlu etkileşimler.
BİR KÖPEĞİN HAFIZASI NE KADAR DÜZGÜNDÜR VE NE TIP ŞEYLER HATIRLARLAR?
Köpeklerin kısa periyotlu hafızası hudutlu olma eğilimi taşısa da; uzun devirli hafızaları, içerdikleri anı tipleri üzere etkileyici. Köpekler, birbiriyle alakasız iki şey ortasındaki münasebetleri öğrenip hatırlama kabiliyeti olan ilişkilendirmeli hafıza (kokunuzun oyun vakti ve sırnaşma manasına gelmesi gibi) ve dönemsel hafıza gibisi bir şeye sahip. Bu tip hafızada, lezzetli bir yiyeceğin daha evvel saklandığı yeri hatırlamak üzere aşikâr olaylar ve tecrübeler hatırlanıyor.
Köpekler ayrıyeten, klasik şartlanma ve edimsel şartlanma üzere süreçler yoluyla öğrendikleri âlâ ve makus davranışlar ortasında da ayrım yapabiliyorlar. Birinci şartlanmada köpekler, nötr bir uyaranla olumlu manaları ilişkilendirmeye başlayabiliyorlar. Bir tasmanın şangır şungur sesi, yürüyüşe çıkma vakti manasına gelebilir ya da bir odanın içerisinde anahtar sesi çıkması, annenin konuta geldiği manasını taşıyabilir. İkinci şartlanma durumunda ise köpek, daire çizerek koşmak yahut evcil hayvan ebeveynlerine bir oyuncak götürüp teşvik edici reaksiyonlar almak üzere istekli bir davranış gerçekleştirir. Örneğin “Monti, ne tatlı bir çocuksun!”
“Köpek artık sergiledikleri bu edimsel davranışların ödül kazandırdığını biliyordur” diyor Gerken. “Dolayısıyla sonraki sefer tekrar yaparlar.”
BİR KÖPEĞİN HAFIZASI NASIL İŞLİYOR?
Köpekler, insanlara dönük anılarına nazaran “bir dizi işarete reaksiyon verebiliyorlar” diyor Gerken. Bu işaretler, kürklü arkadaşınızın “güvenli liman” olarak düşündüğü bireye kavuştuğunda nasıl reaksiyon vereceğini haber verir ki bu da aslında kavuşmaların duygusal sürecini inşa eder.”
Emory Üniversitesinde çalışan sinirbilimci Dr. Gregory Burns, 2012 yılında işlevsel manyetik rezonans görüntüleyiciler (FMRI) kullanılarak bir köpeğin bakıcısıyla kavuştuğunda beyninin hangi bölgelerinin aydınlandığının ölçüldüğü Köpek Projesi araştırmasını başlatmış. (Merak etmeyin, çalışmaya hiçbir köpeğe ziyan verilmemiş.) National Geographic‘e nazaran “Araştırmacılar köpeklerin, olumlu beklentilerle ilişkilendirilen beyin bölgesi olan kaudat çekirdeğinin en çok tanıdıkları kişinin kokusuyla faaliyete geçtiğini bulmuşlar.”
“Bir köpeğin yaptığı birinci şey sizi koklamaktır” diyor Gerken. Aslında, koku duyuları inanılmaz kuvvetlidir. Sizi kokladıktan sonra çok büyük ihtimalle sizi duyarlar. “Köpeklerin, evcil hayvan ebeveynlerinin seslerini ayırt edebildiklerini öğrendik; yalnızca sesleri değil, ‘yürüyüş’ ya da ‘ödül’ üzere belirli sözleri de.”
Ayrıca köpeklerin aşina oldukları ve olmadıkları yüzler ortasında ayrım yapabildiğini gösteren çalışmalar da var lakin görüş kabiliyetleri koku yahut duyma duyuları kadar güçlü değil. Köpeğiniz muhtemelen tüm bunları deneyimliyor ve onları nasıl hissettirdiğinizin anıları ile pekiştirdiğiniz olumlu deneyimlerden oluşan o uzun geçmiş tetikleniyor.” Bu durumu ise memnun, kaçınılmaz hoplayıp zıplamalar takip ediyor.
OKSİTOSİNİN BİYOLOJİK ROLÜ
Oksitosin yahut öteki ismiyle “aşk hormonu”, bireyler ortasında ilişki ve inanç hislerini güçlendirmede büyük rol oynayan bir hormon ve nöropeptit; bu ister bir anne ve bebeği olsun, ister bir köpek ve onun evcil hayvan ebeveyni.
“Oksitosin beyindeki hipotalamustan salgılanıyor ve sonrasında kan sirkülasyonuyla naklediliyor” diyor Gerken. Buradan sonra idrarımıza karışıyor. Araştırmacılar 2015 yılında oksitosin bakış döngüsü halinde isimlendirdikleri, dönüm noktası niteliğinde bir çalışma gerçekleştirmişler. Evcil hayvan ebeveynlerinden, köpekleriyle bir müddetliğine etkileşime girmelerini istemiş hem etkileşimden evvel hem de sonra, tarafların her birinden idrar örnekleri almışlar. Araştırmacılar, evcil hayvan ebeveyni ve köpeğin birbirleriyle göz teması yaptığında oksitosin düzeylerinin en yüksek olduğunu keşfetmişler. İkili birbirine ne kadar fazla bakmışsa, oksitosin düzeyleri o kadar yükselmiş. Bu durum ek sevgi ve yüz özelliklerinin yumuşaması üzere ek reaksiyonlara sebep olarak, olumlu bir pekiştirme döngüsü meydana getiriyor.
“Köpekler bizi gördükleri vakit heyecanlanıyor, her iki taraf da oksitosin salgılıyor ve âlâ hisler artıyor” diyor Gerken.
BİR KÖPEK NE KADAR VAKİTTİR YOK OLDUĞUNUZU BİLİR Mİ?
Köpekler vakti bizim üzere okuyamasa da bir vakit algıları vardır. Hatta kendi sirkadiyen ritimleri de vardır (dahili biyolojik saatler), hasebiyle gündelik rutinlerinde ne beklemeleri gerektiğini çok güzel bilirler. Yapılan çalışmalar, köpeğe bakan kişi ne kadar uzun mühlet ortalıkta yoksa, bir köpeğin o şahsa kavuştuğu vakit verdiği reaksiyonun o kadar fazla olma eğilimi taşıdığını göstermiş.
Fakat köpeğiniz sizi gördüğünde çıldırıyorsa, yalnız kalmaya karşı olağandışı bir reaksiyon olan ayrılma anksiyetesinden (diğer ismiyle ayrılmayla bağlantılı bozukluk) muzdarip olabilme ihtimali her vakit vardır. “Bir webcam kurmayı ve siz dışarıdayken köpeğinizin nasıl göründüğünü değerlendirmeyi düşünün” diyor Gerken. “Volta atma, kesik kesik nefes alma, havlama, uluma, idrar ve kaka yapma üzere tedavi gerektiren badire işaretleri var mı diye bakın.”
Durum yalnızca köpeğinizin hayatı içinde siz olduğunuzda daha yeterli bulmasından ya da sizi gördükleri için çok, çok, çok heyecanlanmalarından ibaret olabilir.
