Devasa taş heykelleri ve en yakın kara kesimine binlerce kilometre uzaklığıyla ünlü Paskalya Adası, eşsiz bir anıtsal ritüel kültürünün ortaya çıkıp gizemli biçimde kaybolduğu arkeolojik sırların en önemli merkezlerinden biri.
Bugüne kadar bu kültürel yükselişin ve çöküşün dış dünyadan büsbütün yalıtılmış biçimde gerçekleştiği varsayılıyordu. Lakin yeni bir araştırma, bu uzak Pasifik noktasındaki yerleşimcilerin aslında binlerce kilometre ötedeki öteki Polinezya adalarıyla irtibat hâlinde olduğunu ortaya koyuyor.
Araştırmacılar, bu sonuca ulaşmak için karbon tarihleme yolu kullanarak ritüel anıtların bu geniş ve izole adalar bölgesine nasıl yayıldığını inceledi. Bulgular, birinci ritüel faaliyetlerin yaklaşık 1000–1300 yılları ortasında Batı Polinezya’da başladığını ve vakitle doğuya gerçek yayıldığını gösteriyor.
İlk etap, şölen ve defin üzere törensel aktifliklerin yapıldığı alanları işaretleyen tekil dikili taşların yerleştirilmesiyle karakterize ediliyor. Bu doğuya yanlışsız yayılma, Polinezya’nın batıdan doğuya yerleşildiğini savunan genel anlatılarla da örtüşüyor.
Rapa Nui olarak da bilinen Paskalya Adası’nın ise en son yerleşilen bölge olduğu ve sonrasında uzun müddet bağlantı ağlarından yalıtıldığı, hasebiyle moai heykellerinin sırf burada bulunabildiği düşünülüyordu.
YAYILMA ‘DOĞUDAN BATIYA’ OLMUŞ OLABİLİR Mİ?
Ancak araştırmacılar, yaklaşık 1300–1600 yılları ortasında Polinezya genelinde ikinci bir ritüel inşa hareketliliğinin yaşandığını tespit etti. Bu periyotta, ‘marae’ yahut ‘ahu’ adı verilen taş platformlar üzere daha biçimsel mimari yapılar ortaya çıkmaya başladı.
Bu yapıların Paskalya Adası‘nda ortaya çıkıp buradan batıya, Polinezya’nın öteki bölgelerine yayılmış olması ihtimali göz arkası edilemez.
Çalışmanın müellifi Profesör Paul Wallin, IFLScience’a verdiği demeçte, “İlk yerleşimin batıdan doğuya, yaklaşık 1200 civarında Rapa Nui’ye ulaştığını biliyoruz, bunda bir sorun yok,” diyerek şöyle devam etti: “Ancak elimizdeki 160 civarındaki tarihlendirilmiş ahu tapınak alanlarına baktığımızda, en erken yapılara Rapa Nui’de rastlıyoruz.”
Paskalya Adası’nda bu yapılar 1300–1400 civarında ortaya çıkıyor. Wallin, “Ritüel kompleksin geldiği varsayılan Doğu Polinezya’ya baktığımızda ise 1400–1500 öncesine ilişkin biçimsel marae yapıları bulamıyoruz; Cook Adaları üzere Doğu Polinezya’nın en batısında bile bu tarihler daha da geç,” diyor.
Paskalya Adası’nda bu yapılar 1300 ile 1400 yılları ortasında ortaya çıkmaya başlıyor. Lakin Wallin, “Bunların kökeninin geldiği varsayılan Doğu Polinezya’ya baktığımızda, ne Orta ne de Doğu Polinezya’da 1400–1500’den evvel tarihlenen biçimlendirilmiş marae yapıları yok. Cook Adaları üzere Doğu Polinezya’nın en batısında ise bu tarihler daha da geç” ifadelerini kullanıyor.
Bu durum, marae/ahu ritüel kompleksinin evvel Paskalya Adası’nda geliştirildiğini, akabinde batıdaki adalara yayıldığını gösteriyor. Bu da adanın tam manasıyla izole olduğu niyetini sarsıyor.
Bu bulguları güçlendiren bir başka öge da, gücü simgeleyen devasa anıtların inşasıyla tanımlanan üçüncü bir ritüel dalganın da birinci olarak Paskalya Adası‘nda başlamış ve daha sonra batıya yayılmış olması.
İZOLASYON ARGÜMANI ÇELİŞİYOR MU?
Araştırmaya nazaran, bu gelenek Paskalya’da yaklaşık 1350 yılından itibaren görülmeye başlarken, Hawai ya da Society Adaları üzere daha batıdaki bölgelerde ancak 16. yüzyılın sonlarına doğru yaygınlaşmış.
Wallin, bu bulguların Paskalya’daki diğer ada topluluklarıyla teması olmadığı tarafındaki görüşleri çürüttüğünü ve bunun şaşırtan olmadığını belirtiyor. Çünkü genetik bulgular, Paskalya Adası halkının Güney Amerika ana karasıyla temas hâlinde olduğunu ortaya koyuyor.
“Bazı beşerler, Paskalya halkının Güney Amerika’ya gidip geri döndüğünü savunuyor. Şayet bunu yapabildilerse, bu onların yetenekli denizciler olduklarını ve Paskalya Adası’nın batısında yer alan Mangareva üzere yerlere de gidebileceklerini gösterir,” diyor.
“Bu yüzden, izolasyon argümanı epeyce tuhaf bir sav.”
Söz konusu araştırma Antiquity mecmuasında yayımlandı.
