Yunanistan’ın eski Maliye Bakanı ve ekonomist Yanis Varoufakis, 3 Temmuz’da The Guardian’da yayımlanan makalesinde, çöken ekonomiler ve yükselen popülist dalgalar karşısında tek gerçek çıkış yolunun Marksist kanıyı yine ele almak olduğunu savundu.
Kapitalizmin evrildiği ‘teknofeodal*’ düzende, bireylerin yalnızlaştığını, işlerinden ve benliklerinden koparıldığını belirten Varoufakis, ‘dijital çağda dahi Marx’ın tahlillerinin yeniliğini koruduğunu’ vurguladı.
Londra’da bu hafta düzenlenen Marksizm Festivali’nde konuşmacı olarak yer alacak olan Varoufakis, makalesinde hem tarihî örnekler hem de günümüz sıkıntıları üzerinden genç jenerasyonun hissettiği yabancılaşmayı** irdeledi.
Kimlik siyasetleri ve algoritmaların yarattığı toplumsal felç durumunu Marx’ın fikirleriyle tahlil eden Varoufakis, çözümün ‘sosyalist kıymetlerin tekrar canlandırılması’ olduğunu belirtti.
TEKNOFEODALİZM EVRESİ
Sözlerine, “Beni çılgına çeviren saf kötülük değil,” diyen genç bir bayandan alıntıyla başlayan Varoufakis, asıl sorunun ‘iyilik yapma kapasitesine sahip kişi ve kurumların insanlığa ziyan vermesi’ olduğunu belirtti.
Öte yandan, bu tespitin onu Marx’a götürdüğünün altını çizen Varoufakis, “Marx’ın kapitalizmle sorunu, sadece sömürücü olması değildi. Asıl sıkıntı, ilerici görünmesine karşın insanı yabancılaştırmasıydı” tabirlerini kullandı.
Varoufakis’e nazaran, evvelki sistemler kapitalizmden daha baskıcı olabilir; lakin hiçbir sistem altında beşerler, bugünkü kadar emeğinden ve etrafından kopmamıştı. Bilhassa kapitalizmin teknolojik evrimi olan ‘teknofeodalizm,’ insanları aygıtlara boğarken hayat kalitesini düşüren, bireyleri izole eden yeni bir tertibe dönüştü.
Bu bağlamda, “Yeni teknolojik araçların bolluğuyla aksi orantılı bir ömür kalitesine sahip, yalıtılmış bireylere dönüştürüldük,” diyen Varoufakis, bu tertibin nezaret kapitalizminden de öte, ‘daha derin bir sömürü münasebeti yarattığını’ savundu.
MARX’IN GÖÇMEN EMEKÇİLERLE İLGİLİ MEKTUBU
Göçmen çalışanların, yerli emekçilerin fiyatlarını düşürdüğü tarafındaki tartışmaların da gençleri ikilemde bıraktığını belirten Varoufakis, Marx’ın 1870 yılında New York’taki yoldaşlarına yazdığı mektuba dikkat çekti.
Marx bu mektubunda, Amerikalı ve İngiliz patronların, İrlandalı göçmenleri yerli emekçilere karşı kullanarak emeği böldüğünü kabul ediyor; lakin sendikaların göçmenleri dışlamasını da ‘kendi ayaklarına sıkmak’ olarak değerlendiriyordu.
Varoufakis, “Çözüm göçmenleri dışlamak değil, onları da örgütlemektir,” diyor ve şöyle devam ediyor, “Eğer sorun sendikaların zayıflığı ya da kemer sıkma politikalarıysa, tahlil günah keçisi yaratmak olamaz.”
ADİL FİYAT YETMEZ, SİSTEMİ DÖNÜŞTÜRMEK GEREKİR
Sendikaların fiyat artışları talep etmesini olumlu bulan Varoufakis, Marx’ın sözleri üzerinden, ‘adil ücret’ ülküsünün kâfi olmadığını şu biçimde söz etti:
“Sendikalar, sermayenin hak gasplarına karşı direnç merkezleridir. Fakat sadece sistemin tesirleriyle savaşıp sistemi değiştirmeyi hedeflemezlerse başarısız olurlar.”
O halde, sistem nasıl değişmeli?
Varoufakis’in Marx’tan ilhamla verdiği karşılık net:
“Her çalışanın bir hisseye ve bir oy hakkına sahip olduğu, mülkiyetin kolektifleştirildiği yeni kurumsal yapılar…”
ZİHİNLER ÜZERİNDE İŞLEYEN ‘YENİ SÖMÜRÜ’
Varoufakis’in yazısının en dikkat cazip kısımlarından biri de “bulut sermaye***” tarifi. Akıllı telefonlardan algoritmalara kadar uzanan dijital altyapının yeni bir sermaye biçimi haline geldiğini belirten Varoufakis, bu araçların sadece bilgilerimizi değil, niyet biçimlerimizi de yönlendirdiğini şu sözlerle tabir etti:
“Bu sistem sırf fizikî zenginliği özelleştirmiyor, birebir vakitte zihinsel kapasitemizi – dikkatimizi, belleğimizi, kararlarımızı – sistemli biçimde sömürüyor.”
Ve son kelam, tekrar Varoufakis’ten geldi:
“Zihnimize ferdi olarak sahip olmak istiyorsak, bulut sermayeye kolektif olarak sahip olmalıyız.”
KAVRAMLAR
* Yabancılaşma: Marx’ın tanımladığı kavramdır. İnsanların emeğinin eserlerinden, iş süreçlerinden, tabiatlarından ve kendi kendilerinden koparılmasıdır. Kapitalist sistemde personel, ürettiği şey üzerinde denetimi olmayan, emek verdiği süreçten kopuk bir varlık haline gelir.
** Teknofeodalizm: Kapitalizmin günümüzde teknoloji, finans ve devletin işbirliği ile oluşturduğu yeni evresidir. Burada ekonomik güç, fizikî mülkiyetten çok dijital ve bilişim altyapısının denetimi üzerinden yürür. Bu sistemde bireyler, klasik feodal periyottaki serfler üzere dijital efendilerin kontrolünde yaşar; özgürlükleri sınırlanır.
*** Bulut Sermaye: Dijital ortamda yer alan, fizikî olmayan sermaye varlıklarıdır. Örneğin, büyük teknoloji şirketlerinin sahip olduğu data merkezleri, yapay zeka algoritmaları, yazılım ve dijital platformlar. Bu sermaye tipi, insanların zihinsel faaliyetlerini ve davranışlarını yönlendirme gücüne sahiptir.
